ΖΆΚΥΝΘΟς--Π0ΛΙΤΙΣΜΌΣ-Λα'ϊκές και εικαστικές τέχνες.

Η Ζάκυνθος έχει συμβάλει ενεργά στην Πνευματική ανάπτυξη και εξέλιξη της Ελλάδας.

Η άνθηση των Γραμμάτων ορίζεται στον 15ο αιώνα όταν οι ποιητές του νησιού  διακρίνονταν όχι μόνο για την ποίηση και την Πέζογραφία αλλά και για τις μεταφράσεις αρχαιοελληνικών κειμένων.

Τα μαγευτικά τοπία  και τα καταπράσινα νερά ενέπνευσαν τους Ζακυνθινούς γιαενασχόληση μετο χώρο της Ζωγραφικής.Δεν είναι τυχαίο το ότι στο νησί έζησαν οι σημαντικότεροι αγιογράφοι οι οποίοι προέρχονταν από διάφορα μέρη της Ελλάδος.Με την προσέλευση Κρητικών στο νησί,στα μέσα του 17ου αιώνα δημιοργήθηκε η Κρητοζακυνθινή σχολή η οποία έχει διακοσμήσει με εικόνες τις περισσότερες εκκλησίες του νησιού.

Η πολύ γνωστή Επτανησιακή Σχολή απετέλεσε έναν παράξενο συνδυασμό Ζακυνθινήςζωγραφικής βυζαντινής Τεχνοτροπίας και χαρακτηριστικά της Ιταλικής Αναγέννησης.

Η τέχνη της ξυλογλυπτικής στο νησί αναβλύζει σε κάθε εκκλησία μέσα από ξύλινα τέμπλα με εντυπωσιακά σκαλίσματα ενώ φωτεινό δείγμα αποτελεί η ασημένια λάρνακα στην οποία φυλασσεται το ιερό λείψανο του Αγίου Διονυσίου.

Από τα πανάρχαια κιόλας χρόνια οι Ζακυνθινοί ασχολήθηκαν με πολλές και διάφορες λαΪκές τέχνες με άμεσο σκοπό να καλύψουν πολλές από τις ανάγκες τους αλλά και να εξάγουν αρκετά από τα προιόντα τους στην Ελλάδα και το εξωτερικό.Η  Ναυπηγία,η Υφαντική,η Κεραμοποιία, η Κηροπλαστική,η Αργυρογλυπτική και η Ξυλογλυπτική είναι μερικές απ'αυτές που αναπτύχθηκαν και ακόμα αναπτύσσονται  έως σήμερα.

Τα πιο αξιόλογα δείγματα λα'ικής τέχνης που διασώζονται ακόμα και σήμερα βρίσκονται κυρίως μέσα στις εκκλησίες.Το μεγαλύτερο και σημαντικότερο έργο που διασώζεται έως σήμερα είναι αυτό της λάρνακας του Αγίου Διονυσίου, έργο τουΓεωργίου και Διαμαντή Μπάφα. Ακόμα αξιοθάυμαστα δείγματα αποτελούν τα τέμπλα  της εκκλησίας της Φανερωμένης,της Αγίας Μαύρας,και της Αγίας Παρασκευής Βολιμών.Τα τέμπλα και  πλαίσια των εικόνων είναι συνήθως επιχρυσωμένα και αποτελούν έργα μεγάλων καλλιτεχνών. Οι πιο γνωστοί ζακυνθινοί που ασχολήθηκαν μ'αυτές τις τέχνες ήταν οι αδελφοί Ανδραβιδιώτη ,ο Αρ, Βλάχος ,ο Τ. Κεφαλλονίτης ,ο Ν.Λαμπέτης και άλλοι.

Αναποσπαστο κομμάτι της λα'ικήςτέχνης της Ζακύνθου αποτελεί η λαΪκή ζωγραφική που φημίζεται για τις περίφημες αγιογραφίες της. Το 1700 υπήρξαν σπουδαίοι αγιογράφοι της δυτικής τεχνοτροπίας όπως οι: Δοξαράς,ο Κουτούζης και ο Καντούνης ,παράλληλα υπήρχαν και πλήθος αγνώστων  λαΪκών αγιογράφων που κατασκεύαζαν αγιογραφίες για τις εκκλησίες και τα ιδιωτικά εικονοστάσια των σπιτών της Ζακύνθου. Τα θέματα των ζωγράφων ,η απλότητα ,η αυστηρότητα των μορφών και των εκφραστικών μέσων, τα χρώματα που χρησιμοποιόύνται,όλα αυτά μας πείθουν ότι οι επιδράσεις από τη δύση δεν επηρέασαν τον τομέα  αυτό του πολιτισμού. ατα,στα ξυλόγλυπτα και στα έργα αγγειοπλαστικής η Ελληνική τεχνοτροπία και παράδοση παραμένει αναλλοίωτη και γνήσια. Ακόμα και στη σημερινή εποχή πολλοί είναι οιλαϊκοί καλλιτέχνες που συνεχίζουν να δημιουργούν με το δικότους τρόπο χρηστικά αντικείμενα  που ακόμα προτιμούνται από πολλούς.

Βαρελοποιοί,καλαθάδες ,καπελάδες,καροποιοί,διχτάδες,κεραμοποιοί, κηροπλάστες, ναυπηρομαραγκοί, ξυκογλύπτες,υφάντρες,σαμαράδες και πεταλωτήδες δραστηροποιούνται ακόμα διαδίδοντας και διασώζοντας την παράδοση.

 Η παράδοση στη Ζωγραφική ξεκινάει με το πέρασμα από το νησί του Κρητικού Αγιογράφου Μιχάλη Δαμασκηνού προς το τέλος του 16ου αιώνα. Μαζί με άλλους σημαντικούς Κρητικούς καλλιτέχνες προοιώνισαν τη Ζακυνθινή Σχολή.Οι Κρητικοί αγιογράφοι μας δίδαξαν ποικίκες τεχνοτροπίες της βυζαντινής αγιογραφίας όπως μα πληροφορεί ο Λεων.Ζώης τεχοτροπίες στη Ζάκυνθο είναι δύο:Η  μεταβυζαντινή και η νατουραλιστική(βαθιά επηρεασμένη από την Αναγέννηση). Η πρώτη εκφράζεται από τον Μ. Δαμασκηνό, Αγγέλου Στυλιανό και πολλούς άλλους. Η δεύτερη τεχνοτροπία που θα ακμάσει στη Ζάκυνθο και θα αποτελέσει μια επαναστατική αλλαγή είναι η Νατουραλιστική. Η σχολή αυτή χρησιμοποιεί το μουσαμά και το λάδι. Γενάρχης αυτής της τέχνης είναι ο Παναγιώτης Δοξαράς ενώ ακολουθεί ο Πλακωτός και ο Νικ.Δοξαράς.

Ο συνδυασμός της Ιταλικής Αναγέννησης με τη Βυζαντινή τεχνοτροπία δημιουργούν την Επτανησιακή Σχολή. Επίσης μεγάλη ανάπτυξη στη Ζάκυνθο σημείωσε και η Μεταλλογλυπτική.Την παράδοση της ξυλογλυπτικής εξακολουθούν να την καλλιεργούν ζακυνθινοί όπως ο Τιμόθεος Κεφαλλονίτης και τα παιδιά Ανδραβιδιώτη, όλοκληρο το τέμπλο του Αγίου Διονυσίου είναι έργο των παραπάνω καλλιτεχνών(Καφαλλονίτη --Ανδραβιδιώτη).

Οι κυριότεροι εκπρόσωποι εκείνης της εποχής που ασχολήθηκαν με την αγιογραφία και τη ζωγραφική γενικότερα είναι οι:Ο Δημήτριος και ο Γεώργιος Μόσχος,ο Μανόλης και ο Κωνσταντίνος  Τζάνες και ο Σέφανος Τσαγκαρόλας.

Αργότερα ξεχώρισαν οι Παναγιώτης και Νικόλαος Δοξαράς , ο Νικόλαος Κουτούζης και ο Νικόλαος Καντούνης.

Εκπρόσωποι του 19ου αιώνα έχουν κι αυτοί να επιδείξουν σπουδαία έργα ,τα περοσσότερα από τα οποία φυλασσονται στο μουσείο Μεταβυζαντινής τέχνης.Κύριοι εκπρόσωποι της νεότερης εποχής είναιοι:Δ. Τσόκος,ο Π. Πλέσσας, ο Σπυρος Πελεκασης και ο Γ. Γρυπάρης.

Βλέπουμε λοιπόν αγαπημενοι(ες) φίλοι μου ότι η Ζάκυνθος υπήρξε ένα διαρκές εργαστήριο εικατικών τεχνών και γενικώς όλων των Καλών Τεχνών με διαχρονική παρουσία στο ιστορικό γίγνεσθαι της Πατρίδας μας!!

με το χώρο 

Μουσικές ιστορικές αναφορές για τη Ζάκυνθο από το 1600 μέχρι σήμερα.

Αγαπημένοι μου φίλες(οι) δεχόμενος τελευταίως πολλά τηλεφώνήματα :"Γιατί δάσκαλέ μου χάθηκες από το μουσικοπολιτιστικό γίγνεσθαι της Ζακύνθου;" αποφάσισα να απαντήσω με ένα άρθρο μου ίσως για να γνωρίσουν οι νεότεροι και να θυμηθούν οιμεγαλύτεροι την αποχή μου από την ένεργό δράση!

**** Ξεφυλλίζοντας απόψε τα όνειρά μου να περάσει όπως όπως η βραδιά μου,στη δική σου (της Ζακύνθου) ιστορία εσταμάτησα,και θυμήθηκα για σένανε πως δάκρυσα...**κατά τον μεγάλο μας τραγουδιστή Στράτο Διονυσίου,από μεγάλη συγκίνηση πράγματι αγαπημένοι μου δάκρυσα όταν βρέθηκα μπροστά στην τόσο μεγάλη ιστορική μουσική κληρονομιά του νησιού μας,δεν πίστευαν τα μάτια μου

 και ένα ρίγος κυρίευσε το σώμα μου,καθώς ερευνούσα τις πηγές μου και ανακάλυπτα το εύρος της μοναδικής ιστορικής μας παράδοσης και σε χρόνο και σε ποιότητα και σε μέγεθος!!

Υποκλίνομαι λοιπόν μπροστά σας  προσπαθώντας ,όσο αυτό είναι εφικτό,να σας παρουσιάσω τη μεγάλη μουσική Ιστορία της όμορφης Πατρίδας μου, της μοναδικής Ζακύνθου!!

*** Όπως και τα άλλα Επτάννησα,έτσι και η Ζάκυνθος επηρεάζεται μουσικά από τη Βενετσιάνικη πολυφωνική μουσική.Άλλωστε και οι μουσικοί όροι που χρησιμοποιούμε και σήμεραστη μουσική μας είναι ιταλικοί(πρέστο,αλλέγκρο,αντάτζιο,ματζόρε,μινόρε κ.α.).Επομένως το Ζακυνθινό λαϊκό τραγούδι το τετράφωνο έχει ρίζες βαθύτατες στο χρόνο και διαμορφώνεται ανάλογα με τις επικρατούσες συνθήκες κάθε εποχής.(1600και περα). Έτσι θα μπορούσαμε να διαχωρίζαμε από τότε μέχρι τις μέρες μας σε:α)χορωδιακή (τετράφωνη πολυφωνική) β)Σε διωδία(δύο ή περισσότεροι τραγουδιστές συνοδεία οργάνωνγ)Σε αρέκια (ανδρική τετραφωνία--συνήθως α-καπέλα, δηλαδή χωρίς συνοδεία οργάνων--εναρκτήριο σόλο--συλλογική ακολουθία των άλλων φωνών-στροφική δομή-ιδιότυπη αρμονική παρεμβολή της τρίτης φωνής (τερτσας ή σουλτάνας--ποικιλότητα ρυθμικής φόρμας.

Για την προέλευση της ονομασίας "αρέκια" δεν υπάρχει σίγουρη ερμηνεία, από πολλούς ερευνητές όμως πιθανολογείται ότι προέρχεται από το "ottechio" που σημαίνει "στο αυτί ή με το αυτί".Του τραγουδιού της αρέκιας προυπήρξε ο στίχος και σ'αυτή τη μορφή την αναγνωρίζουμε μέσα από λεξικά,λαογραφικές συλλογές,την ακούμε να τραγουδιέται στις ταβέρνες καιστις παρέες.

Ανεξάρτητα όμως από τις όποιεςκρητικομανιάτικες επιρροές στη διάπλαση της Ζακυνθινής λαογραφίας και τη στενή συγγένεια του δικού μας δεκαπεντασύλλαβου με τις κρητικέ μαντινάδες και τις Κεφαλωνίτικες Αριέτες, υπάρχουν πολλές διαφορές με τις ζακυνθινές αρέκιες οι οποίες παίζουν τον στίχο αλλού μεσαρκαστική διάθεση ,αλλού με το θυμοσοφο στοχασμό και "πάει λέοντας"(Στέλιος ΖΕΡΜΠΊΝΟς203)γ)Διπλά ή της φυλακής,μουσικά τραγούδια που υμνούν, τον πόνο ,την αδικία.  δ) Της τάβλας:τραγούδια αγάπης,γάμου,ευτυχίας ,παρεξηγήσεων.  ε)Τα μοιρολόγια:τραγούδια απώλειας προσώπων,χαμού κ.α.  ε)Ορχηστρικά:μουσικά είδη μόνο με συνοδεία οργάνων.στ)Τραγούδια σολο: όπου δηλαδή τραγουδά ο πρίμος και αποδίδει ή με πιανο ή με μαντολίναή με σαξόφωνοκ.λ.π.

Μεγάλη και καθοριστική επίδραση στη Ζακυνθινή κοινωνία είχαν οι ζακυνθινές μαντολινάτες,πλήθος μαντολίνων ,μάντολες κοντραμπάσα οπου αριθμούσαν μέχρι 80 άτομα, όταν πρώτοιδρύθηκαν: Η  πρώτη λοιπόν ιστορική και μοναδική μαντολινάτα της Ζακύνθου ιδρύθηκε το 1928,απαρτιζόταν από 80 οργανοπαικτες με μαέστρο τον φαρμακοποιό Διον.Μάνεση. Εδώ θα παραθέσω  μερικά ονόματα οργανοπαικτών όπως τα βρήκα από το βιβλίο του Ντίνου Θεοδόση:Κιθάρα έπαιζαν οι:Νιόνιος ΛΙΒΑΘΙΝΌς ή Κουτσουκέλης,Ανδρέας Χρυσάφης,Θανάσης Πολυκαλάς,Ανδρέας Μπελούσηςή Σόλος,Γιάννης Κάρδαρης,Γιάννης Τσιρόπουλος,Νίκος Ξένος,Ελευθ.Παπανικολάου κ.α.Μαντολίνο:Κυριαζής βερτζιτζής,Παύλος Χρυσάφης, Μιχάλης Κουτσουβέλης, Δημ.Φεραδούρος, Διον.Κυπριώτης,Πάγής Νικ.κ.α.Μάντολα οι:Πιέρος Πανταζής και Γιαννης Βυθούλκας ή Μαγγιόρος. Η παραπάνω μαντολινάτα ήταν τόσο καταρτισμένη που έδινε συναυλίες πετυχημένες καταχειροκροτούμενη από κοινό εκτός Ζακύνθου όπως Πάτρα,Καλαμάτα,Πύργο και αλλού. Με την πάροδο των χρόνων ακολούθησαν τέτοιες μαντολινάτες,του δασκάλου Ταση Λευτάκη,του Στάθη Αρβανιτάκη και άλλες,όπως και η σημερινή υπάρχουσα αφήνοντας η καθεμιά τα ίχνη της ανεξίτηλα στο μουσικό γίγνεσθαι της ιστορίας της Πατρίδας μας.Εδώ θα'θελα να αναφερθώ,με ιδιαίτερη υπερηφάνια και καμάρι για τις φιλαρμονικές που ιδρύθηκανστα χρόνια που πέρασαν πριν και μετά τους καταστροφικούς σεισμούς του 1953.Μια εκ των σπουδαιοτέρων φιλαρμονικών της Ζακύνθου ήταν αυτή με μαέστρο τον αξέχαστο Γιάννη Πήλικα η οποίαστεγάστηκε στο Μαρτινέγκειο Ίδρυμα,ακολούθησαν στη συνέχεια άλλες φιλαρμονικές με μαέστρους τον Κανιόρο, τον Κώστα  Σαμσαρέλο και άλλους.Αυτό που με συγκινεί ιδιαίτερα είναι ότι η πρώτη φιλαρμονική ιδρύθηκε στη Ζάκυνθο το 1816 και μάλιστα κατόπιν δικαστικών πράξεων που κίνησε ο εξαίρετος Ζακύνθιος συνθέτης Ιάκωβος Κονιτόπουλος κατακυρώθηκε η Ζακυνθος ο τόπος σ'όλη την Ελλάδα που  δημιούργησε την πρώτη φιλαρμονική στην Πατρίδα μας.

Οι Ζακύνθινοί φύσει φιλόμουσοι,είχαν δημιουργήσει χωροδιδασκαλεία για την εκμάθηση των χορών της εποχής.Ιδιαίτερα ονομαστοί χωροδιδάσκαλοι υπήρξαν οι:Ανδρέας Χιώνης,Σπύρος Σπίνος ή λυσιάρης,Ανδρεας και Πιέρος αδελφοί Μπελούση ή Σόλου και άλλοι. Οι χοροί στο Ζακυνθινό  λαό υπήρξαν αναπόσπαστο στοιχείο της κοινωνικής ζωής διότι μ'αυτούς γλεντούσαν την περίοδο των καρναβαλιών και σε κάθε πανηγύρι των χωριών. Έτσι, στις λέσχες τις μεγάλες του Ρωμιάνικου και Λουμπαρδιανού καζίνων διακέδαζαν οι υψηλής κοινωνικής τάξης Ζακύνθιοι με ορχήστρες καθαρά Ζακυνθινές χορεύοντας:Βάλς,μποστόν,πο΄λκα,μαζούρκα,λανσιέρηδες,κανδρίλλιιες κ.λ.π.Ωστόσο και οι κατώτερες κοινωνικά τάξεις,ενωμένοι σε συντεχνίες, συλλόγους διασκέδαζαν κιαυτοί εξ ίσου όμορφα στα καρναβάλια  και τι ς Χρονιάρες μέρες του έτους  ή στις Καβαλκίνες( μεγάλες αίθουσες τροποποιημένες κατάλληλα και στολισμένες ανάλογα κάθε φορά γιορτής με υπέροχους μπουφέδες-ορχήστρες ,ποτά και άλλα τραπέζια με μεζέδες. Τετοιες καβαλκίνες ο Νίνος ο Θοδόσης θυμαται τη μεγάλη αίθουσα του Μαρτινέγκειου Ιδρύματος στη Πλατεία Ρούγα,μια άλλη στην οδό Φωσκόλου και μια τρίτη δίπλα στην Εκκλησία των Αγίων Πάντων.Επίσης υπήρχαν στον Άμμο,Άγιο Λαζαρο , Αγία Τριάδα και άλλες.

Επιπροσθέτως προσεισμικά και μετασεισμικά υπήρχαν πολλές και ονομαστές ταβέρνες,οπου σπουδαίοι τραγουδιστές και οργανοπαίκτες διασκέδαζαν τους επισκέπτες ,όπως:Τσακασιάνος,Διον.Κατσίγιαλος--Τζώρτζης Κωστής- πιέρος Πανταζής- Μιχάλης Κουτσουβέλης-Γιάννης Βυθούλκας ή Μαγγιόρος- Γιάννης Κουτσουκέλης- αδελφοί Κεφαλληνού( Τάσης και Οδυσσέας)- Σόλος Ανδρέας- Γιώργος Παπαδάτος ή Μαλλιαρίτσης- Σπύρος Στρούζας-Μπάμπης Φιορεντίνος-Γιώργος Τέρτσας- Ανδρέας Χιώνης- Γιάννης Φουρτούνης- Κώστας Κυριακίδης-Σπύρος Δαφαράνος και άλλοι ...και άλλοι.Ποιος δε θυμάται τιςταβέρνες:"Το λιμάνι της καντάδας" Το ''Σταυρό της Μπόχαλης" την ''Ασματική ελιά"; και άλλες πολλές που μας διασκέδαζαν στο χρόνο μέχρι το 1980. Γιατί από τότε και μέχρι σήμερα έχουν αλλάξει πολλά! Και ως προς το ύφος και το ήθος και τον τρόπο διασκέδασης. Θάθελα να αναφέρω τόσα πολλά ακόμη  για τη μουσική Ιστορία της Ζακύνθου αλλά φοβάμαι ότι θα χρειαζόταν πολλές σελίδες ακόμη.Γιαυτό θεώρησα σκόπιμο να μιλήσω ιδιάιτερα και νακλείσω με δύο προσωπικότητες μουσικες που σφράγισαν την μουσική ιστορία του νησιού μας ως ελάχιστο δείγμα τιμής και ευγνωμοσύνηςγιααυτές τις "τεράστιες προσωπικότητες που λάμπρυναν τη Πατρίδαμας:Τους Κωνσταντίνο Σαμσαρελο και Δημήτρη Λάγιο!Ο πρώτος υπήρξε από του μεγαλύτερουςμαέστρους που αναμόρφωσε την Ζακυνθινή Φιλαρμονική και Χορωδία,και μετά το θανατό του προσέφερε το σπίτι του δωρεά στο δήμοΖακύνθου.Αρκεί να αναφέρω για τους πολλούς που δεν γνωρίζουν ότι κατά τις γιορτές του Αγίου μας Διονυσίου όταν το Ιερό Λείψανο τριγυρίζεται εντός του ναού, το μουσικό κομάτι που ακούγεται:''Στον Άγιο Διονύσιο" είναι σύνθεση του εν λόγω μαέστρου.

Ο  Δεύτερος,ο αξέχαστος Δήμος Λάγιος,υπήρξε ο πρώτος μεγάλος ερευνητής των παραδοσιακών χορών καιτραγουδιών της υπαίθρου της Ζακύνθου , ο πρώτος που γνώρισε σε όλους μας τα τραγόυδια τα δημοτικά των χωριών μας ,τους χορούς τους και πέρασε ενιαία στη Ζακυνθινή μουσική μας Παράδοση.Υπήρξε ο άνθρωπος που ίδρυσε το "Μουσικό ασκηταριό" την ''Μπαντα νυχτών εγχόρδων"της Πατρας , μελοποίησε εκκλησιαστικούς ύμνους  της Μεγάλης Εβδομαδος όπως (Το Σήμερον  κρεμαται επι ξύλου...) κατά το Ζακυνθινό ψαλτικό ιδίωμα μελοποίησε Ελύτη και αφιέρωσε αρκετό χρόνο της σύντομης ζωής του στην Κύπρο δημιουργώντας τη  χορωδία"η διάσταση¨" και υπήρξε το αγαπημένο παιδί της αξέχαστης  Μελίνας Μερκούρη.

Ησυγκίνησή μου είναι μεγάλη,δεν με αφήνει να συνεχίσω αλλά μου επιτρέπει να εκφράσω με όλη τη δύναμη της ψυχής μου τη χαρά μου ,την ευγνωμοσύνη μου Φ, τη περηφάνια μου που κατάγομαι από ένα τόσο ιστορικό μουσικά-πολιτιστικά και πνευματικά  νησί-την πανέμορφη Ζάκυνθο.!Αφήνοντάς σαςστην απαλότητα των κυμάτων της ηρεμίας του Ιονίου σας καληνυχτίζω ολόθερμα ευχόμενος πάντοτε υγεία και ευτυχία στις οικογένειές σας!!

.

 πράγματι  αγαπημένοι